Geniet van de natuur als een wandeling in de wolken



Projecten

2009-05-31 Ruisend viel het graan…


Ruisend viel het graan…

Door Wim Schoenmakers

Heel, heel, heel erg lang geleden, het was tijdens mijn jeugd, zag je nog veel graanakkers met haver, tarwe, rogge of gerst in Nederland.

Daartussen groeiden allerlei eenjarige daglichtkiemers, zoals koren- bloemen, klaprozen, en ook distelsoorten en akkerwinde.
Na de oogst kwamen weer allerlei andere planten tot leven zoals het akkerviooltje, guichelheil en muur.
Biodiversiteit vierde daar toen nog hoogtij!

Nu zaaien o.a. de natuurorganisaties soms nog wel eens wat rogge in,
bijvoorbeeld om een bolle akker eer aan te doen, maar vrijwel alle bovengenoemde graansoorten hebben in ons land plaats moeten maken voor de graansoort maïs. In het landschap verschijnen steeds vaker saaie uitzichtbenemende eentonige maïsvelden ,waartussen nog nauwelijks groeimogelijkheden zijn voor andere planten.
Insecten worden daar niet vrolijk van!
En ook de vogels kunnen geen graantjes meer meepikken!

Economische factoren zijn de oorzaak van de sterk toegenomen maïsproductie: een hoge opbrengst, en snel te oogsten. In een half uurtje is een grote akker met maïs geoogst, versnipperd, en per container afgevoerd om te worden ingekuild.

Graan is een verzamelnaam voor grassen met eetbare zaden, die  wereldwijd de belangrijkste voedingsbron voor de mens vormen.
Graan behoort tot de groep planten van de eenzaadlobbigen, ook wel monocotylen genoemd. Bij de eenzaadlobbigen liggen de vaat- bundels in de stengel verspreid, waardoor er geen cambiumring aanwezig is, en er daarom geen diktegroei van de stengel is.   
 
Granen zijn eigenlijk zaden (vruchten) van eenjarige grassoorten, in de vorm van aren. Elke aar bevat 60 tot 80 graankorrels.

Van de 4 bekendste graansoorten geef ik u wat algemene informatie:

Gerst
Haver
Tarwe
Rogge

Gerst (Hordeum)
Het plantengeslacht gerst omvat een twintigtal soorten, waarvan er vele als graangewas gekweekt worden. De meest gekweekte soort is gerst (Hordeum vulgare)
Gerst is een oude graansoort, die in Europa al eerder voor kwam dan tarwe, en waarschijnlijk afkomstig is uit Abessinië.

Vroeger speelde gerst als volksvoedingsmiddel een grotere rol dan tarwe. In de Scandinavische landen en Schotland wordt gerst ook nu nog gebruikt als broodgraan.
Door zijn korte ontwikkelingsduur en geringe warmtebehoefte is gerst uitermate geschikt voor de noordelijke landen.
Gerst heeft een hoog kalium en fosforgehalte en is licht verteerbaar.
Daarom is verwerking tot gort (gepelde gerst) en kindervoedsel van belang.

Het grootste gedeelte van de gerstoogst wordt gebruikt als veevoer, een deel gaat naar de bierbrouwerijen, en een klein deel is bestemd voor menselijke consumptie.
Rusland en de Verenigde Staten zijn de belangrijkste producenten.

Haver (Avena)
Het geslacht haver omvat slechts een tiental soorten.Hieruit zijn door selectie, belangrijke voedergranen ontstaan.
Haver wordt voornamelijk geproduceerd als veevoer.

Het is de graansoort met het hoogste vetgehalte. Daarom wordt haver  vaak in de zeepindustrie gebruikt bij het maken van zachte zeep.

Havermout zijn de gepelde, gestoomde en geplette haverkorrels. De oorsprong ligt in Schotland waar dit als vanouds volksvoedsel nummer 1 is. Havermout vereist een lange kooktijd van 20 minuten.
Vermengd met eiwit kan havermout dienen als krokante korst op ovenschotels.

Tarwe (Triticum)
Tarwe is verreweg de belangrijkste graansoort ter wereld, met name Triticum aestivum.
Tarwemeel heeft een uitstekend bakvermogen omdat 80% van de eiwitten gluten zijn, een eiwitachtige kleefstof. Bij het kneden vormen de gluten dunne elastische lagen, waar lucht en koolzuur in blijft zitten. Sommige mensen zijn gevoelig voor gluten.

Het buitenste vliesje of kaf van de tarwekorrel is onverteerbaar, en moet verwijderd worden. Tarwe bevat veel magnesium.
Tarwe wordt in de eerste plaats gebruikt als broodgraan, maar ook voor lijmstoffen, bier en jenever, en het vlechten van strohoeden.

Tarwegronden bij uitstek zijn de continentale steppegronden in Rusland, en de prairies van Noord-Amerika: voldoende vochtigheid voor de groei in het voorjaar, en zomerdroogte voor het rijpen.

Rogge (Secale cereale L.)
Rogge kent nauwelijks variëteiten. Rogge is speciaal geschikt voor de arme zandgronden,waardoor men ook in die gebieden nog een lonend landbouwbedrijf kon uitoefenen.
Het meel wordt voornamelijk gebruikt bij de veehouderij voor het mesten van varkens en kalveren.
Rogge bevat evenals tarwe, geen gluten. Roggebloem wordt o.a. gebruikt bij ontbijtkoek, knäckebröd en taai- taai.
Roggebrood wordt gebakken van gemalen of grof gebroken rogge, zonder gist.
In Amerika wordt rogge gebruikt bij het stoken van Bourbon (whisky), dankzij de iets zoete smaak en geur die het afgeeft.

Moederkoorn (Claviceps purpurea)

U heeft gelijk; dit is geen graansoort!
Moederkoren of moederkoorn, is een graanschimmel die rogge en tarwe kan infecteren, waardoor in plaats van zaden, zwarte schimmel sclerotiën gevormd worden. Deze bevatten giftige alkaloïden die stolling van het bloed kunnen veroorzaken. Hierdoor ontstaan doorbloedingsproblemen waardoor vingers, tenen en andere lede- maten kunnen afsterven. Voor een volwassen persoon kan 5 à 10 gram Moederkoorn al dodelijk zijn.
Vooral in de Middeleeuwen kwamen vaak vergiftigingen voor met besmet meel die soms epidemische proporties aannamen, en hele dorpen of steden werden uitgeroeid.

De naam Moederkoorn is ontstaan omdat de gifstof door vroed- vrouwen als bloedstelpend middel werd gebruikt bij zware beval- lingen.Tegenwoordig wordt er scherp op toegezien dat er geen sclerotiën meer in het voedsel terechtkomen.

Een soortgelijke ziekte zie je nog wel eens op grote grasachtigen, zoals riet en pijpenstrootje. Dit moederkoren is veel kleiner.

Graanveld met korenbloem en
andere wilde planten erin.
Monotoom maïsveld